مذهب‌گويي در شعر شاعران برجستۀ ادب فارسي (از كسايي تا جامي)

چکیده مقاله

پس از وفات پيامبر بزرگوار اسلام (ص) اختلاف‌هايي كه پيرامون مسئله خلافت و اصول عقايد از جمله صفات باري‌تعالي و موضوعاتي نظير قضا و قدر، خير و شر، جبر و اختيار و ... ميان دانشمندان مسلمان به وجود آمد، موجب پيدايي فرقه‌هاي متعدد با آرايي گوناگون شد. اين امر سبب ايجاد «علم كلام» و فرقه‌هاي كلامي جديدي مانند معتزله، اشاعره، شيعه و اسماعيليه و گرايش‌هاي فقهي مانند شافعي، مالكي، حنبلي، حنفي و شيعه شد؛ اين مناقشات عقيدتي ميان فرقه‌هاي نام‌برده در طول قرون متمادي در تاريخ اسلام فصلي عظيم را به خود اختصاص داده است. ازآنجاكه بزرگان شعر فارسي اغلب گرايش‌هايي به يكي از اين مكاتب كلامي و فقهي داشته‌اند، آراي خود را در اثبات يا رد اصول اعتقادي يكي از اين فرقه‌ها به‌صراحت اظهار داشته‌اند؛ به بيان ديگر «مذهب‌گويي» را شكل بيان ادبي خود قرار داده‌اند؛ درنتيجه فهم اين دسته از اشعار، بدون شناخت اصول اعتقادي اين شاعران ميسر نيست؛ بنابرين در اين نوشتار سعي شده است به سه مكتب غالب كلامي در تمدن اسلامي يعني شيعه، معتزله و اشاعره توجه خاصي شود و به‌اجمال به مباني فقهي چند شاعر پرداخته شده است؛ سپس نمونه‌هايي از اشعار شعراي بزرگي كه شعرشان به نوعي تجلي‌گاه آراي كلامي است، ارائه گرديده است.