امکان سنجی حجیت فقهی رفتار غیرکلامی معلّم در فرآیند تربیت اسلامی تحلیلی فقهی-اصولی بر حدیث کونوا دعاة للنّاس بغیر ألسنتکم

چکیده مقاله

مسئله اصلی این پژوهش، امکان‌سنجی حجیت فقهی رفتار غیرکلامی معلّم در فرآیند تربیت اسلامی و تبیین حدود و ثغور آن بر پایه حدیث «کُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَیْرِ أَلْسِنَتِکُمْ» است. پرسش محوری آن است که آیا رفتار غیرزبانی معلّم، فراتر از کارکرد روان‌شناختی و تأثیر تربیتی، می‌تواند در چارچوب فقه اسلامی واجد حجیت و قابلیت استناد شرعی در مقام دعوت و تربیت باشد یا خیر. پژوهش با روش تحلیل فقهی–اصولی و با بهره‌گیری از قواعد استنباط، بررسی دلالت حدیث یادشده، تحلیل مفهومی «دعوت»، و بازخوانی نسبت گفتار و رفتار در ابلاغ دینی انجام شده است. نتایج نشان می‌دهد که هرچند رفتار غیرکلامی معلّم از منظر اصول فقه، در زمره ادله استنباط احکام شرعی قرار نمی‌گیرد، اما در منطق فقه تربیتی و در چارچوب مسئولیت اجتماعی معلّم به‌عنوان داعی، می‌تواند در شرایطی معیّن مصداقی از «اظهار الحجة بالعمل» تلقی شود و از این حیث، واجد نوعی حجیت عملی و کنش مشروع در مقام دعوت باشد. این حجیت، مشروط به انسجام رفتار با گفتار، فقدان مفسده، و قرار گرفتن در چارچوب تکلیف شرعی دعوت است و به معنای جایگزینی عمل به‌جای بیان زبانی یا اثبات حجیت اصولی رفتار نیست. بر این اساس، مقاله نتیجه می‌گیرد که رفتار غیرکلامی معلّم، در صورت تحقق شرایط فقهی یادشده، می‌تواند به‌عنوان عنصری معتبر در فرآیند تربیت اسلامی ایفای نقش کند، بی‌آنکه مرز میان تأثیر تربیتی و حجیت فقهی مخدوش شود.