مدلول عبارت «ما كان لهم الخيرة» (قصص/ 68)

چکیده مقاله

در تفسير عبارت «ما كانَ لَهُمُ الخِيَرَة» در آيۀ 68 سورۀ قصص آرائي ارائه شده كه شماري ناظر به مباحث كلاميِ مربوط به اعمالِ انسان، برخي بيانگر امرِ گزينش پيامبر يا امام، و پاره‌اي نيز ناظر به مواردي ديگر اند. ازآن‌جاكه آراءِ متعدد و مختلف دربارۀ اين عبارت با سياق تاييد نشده‌اند و آياتي نيز كه به‌عنوان مويد ارائه شده‌اند هم‌مضمون و شاهدِ دِلالي براي تاييد اين آراء نيستند، و نيز، با توجه به اين‌كه اين آراء و از جمله آراء متكلمانه به فضاي نزول توجه نداشته‌اند، در اين مطالعه كوشش خواهد شد با روشي توصيفي تحليلي ضمن نقد آراء مزبور، مدلولِ آيۀ مذكور و ارائۀ تفسير صحيح از آن به نحوي ضابطه‌مند بررسي شود. فرضيۀ اين مطالعه آن است كه اين آيه، اولاً، بر هيچ‌يك از معناهايي كه مفسران پيشين بازگفته‌اند دلالت ندارد و به‌ويژه سياقش مويد نظر آن‌ها نيست؛ ثانياً، تعيين نادرست مرجع ضمير در عبارت مذكور موجبِ اجمال در دلالتِ عبارت، و بالتَّبَع، پيداييِ آراءِ تفسيري مختلف گرديده است؛ ثالثاً، با توجهِ دقيق به سياق و كشف مرجع صحيح براي ضمير هُم در عبارت يادشده و بهره‌گيري از شواهد ديگري از قرآن مي‌توان دريافت كه اين آيه بر توحيد ربوبي دلالت دارد و شرك ربوبي را به‌مثابۀ مهم‌ترين چالش در خداشناسي مشركان نفي مي‌كند و ازاين‌رو آيه دربارۀ نفي ارادۀ شريكان خدا ست.