خوانش پديدارشناختي رمان الحرام با تكيه بر مسئوليت نامتقارن اخلاقي «لويناس»

چکیده مقاله

مسئوليت انسان در رابطه با ديگري، پرسشي تاريخي است كه فيلسوفان هر كدام به فراخور خويش، در صدد پاسخگويي بدان برآمده‌اند. در مكتب پديدارشناسي كه تعامل بين سوژه و ديگري اهميّت خاصّي دارد، «لويناس» قائل به مسئوليت‌پذيري سوژه نسبت به ديگري به‌صورت نامتقارن و نابرابر است. رمان الحرام نوشته «يوسف ادريس»، از آن جهت كه مشتمل بر زنجيره روابط گوناگون درباره زنان و نوع برخورد خانواده و جامعه با آنان است، براي بررسي براساس رويكرد لويناس انتخاب شده است. با توجّه به هدف پژوهش كه تبيين ميزان كارآمدي ديدگاه لويناس را، در بازنمايي تبعيض عليه زنان و نمود موقعيّت آنان به‌عنوان سوژه و ديگري، مدّنظر دارد، مهمترين شخصيّت‌هاي رمان، هم در جايگاه «سوژ‌گي» و هم در جايگاه «ديگري» مطابق گزاره‌هاي لويناس بررسي شدند. نتايج تحقيق نشان داد آن مسئوليتي كه مرد در مقام سوژه نسبت به ديگري به عهده دارد در مواجهه با امر زنانه، به ناگاه تغيير مي‌يابد، اما زن در مقام سوژه بايد از همه چيز خويش بگذرد. سوژة مذكّر، تاب هيچ اختلالي در آسايش خويش نداشته، براي برطرف‌كردن عامل ناآرامي از خشونت ابايي ندارد. در مقابل، زنان در همه زندگي‌شان، تحت قيموميّت سوژة مذكّر قرار داشته، مسئوليت‌هاي خانوادگي آنان به‌قدري پر مشقّت است كه فرصتي براي نمود «من» به آنها داده نمي‌شود. نگاه لويناس به امر زنانه، از جنس همدردي با نقش سركوب‌شدة آنان نيست، بلكه در مقابل، «ديگري زنانه» را تا حدّ «همان»ِ مدّنظر سوژه مذكّر، تقليل داده است.