گونه‌شناسي و مدل‌يابي شاخصه‌هاي مديريت كلان در قرآن با رويكرد تربيت‌محور

چکیده مقاله

مقدمه و اهداف:داشتن رويكرد تربيتي به مديريت مي‌تواند علاوه بر ثمرات تربيت مديران در تراز كشوري، به‌عنوان شيوه‌اي انسان‌ساز در تعالي انسان مدنظر قرار گيرد. بايد توجه داشت در سال‌هاي اخير، نگاه به تربيت همه‌جانبه و تمام‌ساحتي در تمامي حيطه‌ها، از جمله تقويت الگوهاي تربيت محور با ابعاد تربيتي مورد توجه قرار گرفته است (حسني و صادق زاده، 1400: 45). نقطه ثقل اين نگاه با من ظرگاه قرآن در داشتن رويكردي است كه در آيات مربوط به شاخصه‌هاي مديريت و مدير به وضوح، ديده مي‌شود. به عبارتي، در نگاه قرآني ورود به ويژگي‌هاي مدير، تنها براي بيان وظايف مديريتي نبوده و فرارَوي تربيتي فرد و جامعه، هدف نهايي حركت قرآني مي‌باشد. براي همين منظور لازم است ابتدا به اين موضوع پرداخته شود كه قرآن از گذرگاه كدام شاخصه‌هاي مديريتي مسير تربيت را اتخاذ نموده و در مرحله بعد از چه سبك و سياقي براي اين منظور استفاده نموده است. همين رويكرد در نگاهي جديد به گونه‌شناسي و مدل‌يابي شاخصه‌هاي مديريت كلان در قرآن، در نوشتار حاضر مورد بررسي قرار گرفته است. در همين راستا پژوهش حاضر سعي دارد در نگاهي جامع به تمام آيات قرآن، گونه‌هاي مديريت كلان در قرآن را شناسايي كرده و مدل توصيفي هرگونه را استخراج نموده و با استنباط دلالت‌هاي تربيتي، گامي در جهت غنابخشي و همه‌جانبه نگري در روندهاي تربيتي فراهم نمايد. روشتحقيق حاضر با توجه به چندوجهي بودن آن، تركيبي از روش‌هاي كيفي جمع‌آوري، تحليل و كدگذاري داده‌ها را به كار گرفته است. در بخش نخست از روش پديدارشناسي توصيفي براي رجوع به آيات قرآن كريم استفاده شده است. پديدارشناسي، يك رويكرد پژوهش كيفي است كه در پي شناسايي معناي ذاتي و تغييرناپذير مسئله‌ي تحت بررسي مي‌باشد (چان، فانگ و چين: 2013 به نقل از لانگدريج: 2007). مراحل اين روش عبارت‌اند از: 1. طرح سوال پژوهشي بر اساس الگوي «وجود ذاتي پديده چيست؟» 2. نمونه گيري هدفمند 3. جمع آوري داده ها 4. تحليل داده ها (عابدي، 1389). البته اين مراحل، سير خطي ندارند و به‌صورت رفت و برگشتي مورد استفاده قرار مي گيرند. بر اساس مراحل فوق، يعني سوال در مورد الگوي ذاتي پديده تحقيق، ابتدا يك سوال پژوهشي با اين مضمون طرح شد كه: 1. «شاخصه‌هاي مديريت كلان كه در قرآن معرفي شده‌اند چيست و توصيفات مربوط به هركدام چه مي‌باشد؟» 2. نمونه‌گيري هدفمند كه تا اشباع نظري مقولات ادامه داشته و در طرح تحقيقي حاضر سبب خوانش كل آيات قرآن كريم گرديد. 3. در مرحله ي سوم، جمع آوري داده ها به روش كتابخانه اي و با مراجعه به متن قرآن انجام گرفت. 4. در مرحله ي چهارم، داده هاي به‌دست‌آمده با استفاده از نرم‌افزار maxqday نسخه3-12 poro مورد تحليل قرار گرفت و با مراجعه‌‌ي مجدد به متون مورد مطالعه و مقايسه‌‌ي توصيف فوق با اين متون، نتايج اعتباريابي شدند. در مرحله كدگذاري انتخابي، گونه‌هاي مديريت كلان در قرآن به دست آمد. در مرحله آخر، مطالعه تطبيقي كدهاي محوري و باز به استخراج تحليل‌هاي ديني و فراتحليل‌هاي تربيتي منجر شد. نتايجنتايج تحقيق در پاسخ به پرسش اول تحقيق يعني گونه‌ها و دسته‌بندي‌هاي شاخصه‌هاي مديريت كلان در آيات قرآن چيست؟ نشان‌دهنده آن است كه 59 كد باز در رابطه با گونه‌هاي مديريت كلان در قرآن وجود دارد كه در قالب سه مقوله كد انتخابي درونداد (ملزومات مديريت)، فرايند (صفات مديريت) و برونداد (وظايف مديريت) دسته بنده شده‌اند. دسته اول خود به ده كد محوري، دسته دوم به چهارده كد محوري و دسته سوم به شانزده كد محوري تقسيم‌بندي شده‌اند.نتايج تحقيق در پاسخ به پرسش دوم تحقيق يعني آيا براي هرگونه، توصيف يا توصيفات خاصي وجود دارد و مدل نهايي در هر بخش به چه شكل است؟ نشان‌دهنده آن است كه فراواني داده بر اساس تعداد موارد، ابتدا در بخش وظايف مديريتي، سپس در بخش توصيه به داشتن صفات مناسب و در مرحله بعد در بخش موارد ملزومات به تربيت بيشتر بوده است؛ اما بر اساس نمودار ستوني ميزان توصيه به صفات مديريتي داراي بيشتري فراواني محتوايي است. در بخش ملزومات بيشترين فراواني مربوط به لزوم اطاعت مردم و لزوم امكانات مالي، در بخش فرايند دو صفت اصلي علم و ايمان و در بخش وظايف مديريت دو بخش مديريت مالي و حل اختلافات جامعه مورد نظر مي‌باشد.نتايج تحقيق در پاسخ به پرسش سوم تحقيق يعني دلالت‌هاي تربيتي مستخرج از تبيين گونه‌ها و توصيف مدل‌هاي مربوط به شاخصه‌هاي مديريت كلان در قرآن چيست؟ نشان‌دهنده هشت اصل تربيتي است كه شامل موارد زير مي‌باشد: اصل تكيه بر تلاش، اصل حق و تكليف تربيتي، اصل نگاه دوسويه به ابعاد مديريت و تربيت، اصل جمع بين وظايف مختلف، اصل نگاه سازماني، اصل مديريت وحدت‌گرا، اصل اقتدار و صميميت، اصل تعهد و تخصص. نتيجه‌گيريبر اساس آنچه نتايج تحقيق حاضر با تحقيقات پيشين نشان مي‌دهد، همه پژوهش‌هاي مديريتي بر لزوم اعمال مديريت اسلامي در جامعه اسلامي تاكيد دارند چراكه گزاره‌هاي درون ديني در بخش ارائه اصول، داراي مباني و رويكردي متفاوت با رويكردهاي سكولار و مادي‌گرا مي‌باشند. در نظرگاه دوم گرچه اصول كلي مديريتي استخراج شده در تحقيقات درون‌ديني داراي شاخصه‌هاي اصلي مشابه هستند اما بايد توجه داشت مدل استخراجي از مديريت اسلامي بايد جنبه سيستماتيك و همه‌جانبه داشته و بتواند در كليت خود، تمامي فرايندهاي مديريتي را پوشش دهد. رويكردي كه پژوهش حاضر در سطح كلان آن را دنبال نموده است اما پژوهش‌هاي قبلي با توجه به رويكرد خُردنگر، نتوانسته‌اند به اين سطح از داده‌هاي استخراجي و تحليل آن‌ها دست يابند.در نهايت، پيشنهاد مي‌شود با توجه به الگوي استخراجي سيستمي بر اساس مقاله حاضر، مولفه‌هاي مديريت كلان اسلامي در سه بخش درونداد، فرايند و برونداد، در متون روايي و سيره اهل‌بيت(عليهم‌السلام) مورد واكاوي قرار گرفته و مدل كامل اين الگو به‌عنوان منبع تربيت مديران اسلامي مورد استناد و استفاده قرار گيرد.