تبييني از شبكه حقوق و تكاليف تربيتي از منظر فقه تربيتي

چکیده مقاله

مقدمه و اهداف: مطالعات اسلامي در تربيت به دليل اهميت نگاه بومي و اسلامي لازم و ضروري است. فقه تربيتي هم جريان تازه‌اي در تربيت‌پژوهي اسلامي است و ضرورت دارد مطالعات نظام‌واره در آن براي استنباط سيستم تربيتي توسعه يابد و از رويكرد فقه فردي گذر نمايد. به بيان ديگر از آنجا كه تربيت، ذاتاً امري اجتماعي است و در عصر حاضر، عرضَاً امري سازماني، فرهنگي و حتي حكومتي / حاكميتي است، اقتضاء چنين نگاهي به تربيت در فقه تربيتي چيست؟ در اينباره نگاه نظام‌وار، كل‌نگر و جامع در تفقه تربيتي ضروري است. يكي از اين مسائل بنيادين اين است كه آيا تربيت يك مكلف خاص دارد و يا اينكه گروه‌هاي مختلف به آن مكلف شده‌اند؟ آيا تربيت به‌مثابه يك تكليف شرعي است كه جايگاه بسيار مهمي در شريعت دارد و به مثابه «يكي از امور مهمه شريعت كه لايرضي الشارع بتركه» مي‌باشد؟ آيا با نگاه نظام‌وار و شبكه‌مند و با هدف استخراج الگويي از حكمراني تربيتي، مي‌توان احكام تربيتي را ناظر به مكلفان و عاملان تربيتي، صورت‌بندي كرد؟ بنابراين پرسش‌هاي نوشتار حاضر به قرار زير است: 1. تربيت (به مثابه امري اجتماعي) از منظر فقه تربيتي در پهنه اجتماع، چه مكلفاني دارد؟ 2. تكاليف تربيتي براي هريك از عوامل / بازيگران / مكلفان در چه سطحي از الزام و رجحان است؟ 3. تكاليف تربيتي عوامل / بازيگران نسبت به همديگر چيست؟ 4. و آيا مي‌توان اين تكاليف را به‌صورت شبكه‌اي از حقوق و تكاليف تنظيم كرد؟ در ادامه در بخش اول به سوال 1و2 و در بخش دوم به سوال 3و4 پاسخ داده مي‌شود.روش: روش تحقيق در نوشتار حاضر، روش توصيفي استنباطي است و محقّق براي كشف حقوق و تكاليف و احكام تربيتي مكلفان به تربيت از روش اجتهادي و استنباطي و اصطلاحاً «تفقه تربيتي» بهره مي‌جويد و براي كشف و صورت‌بندي تناسب احكام مستنبطه و ترسيم شبكه حقوق و تكاليف تريبتي از روش تحليلي و استنتاجي بهره مي‌برد.نتايج: طبق بررسي‌هاي تفصيلي هدايت و تربيت برعهده چند نهاد در اجتماع گذاشته شده است كه عبارتند از: خانواده، نخبگان، عموم مكلفان و حاكميت. بنابراين تربيت امري است كه در ميانه وظايف والِد، عالِم، حاكِم و مردم جاي دارد. در اين پژوهش تلاش شد به اجمال و اختصار، مهمترين ادله وظيفه‌مندي اصناف مذكور اشاره شود. اين پژوهش نشان داد كه تربيت در فقه تربيتي و شريعت اسلامي به ميزاني مهم است كه هيچ‌گاه بدون متولي نخواهد ماند. به‌صورت همزمان و درعرض يكديگر، تربيت بر والد و حاكم واجب و بر عالِم و توده‌هاي مردم مستحب و در مواردي نيز واجب است. همچنين در كنار اين مسئوليت / ولايت تربيتي در برخي موارد، ولايت طولي و ترتّبي با سازوكار ولايت، تسبيب، نيابت و وصايت نيز قابل تصوير است و درنهايت شبكه‌اي طولي و عرضي از احكام تربيتي و ناظر به خانواده، عالمان، حاكمان و عموم مكلفان ترسيم مي‌شود كه مي‌تواند آغازي براي طراحي يك الگو از حكمراني تربيتي براي تسهيم اقتدار تربيتي قرار گيرد._x000D_