نقش ارتكاز در ناديده انگاري معناي اصلي واژگان

چکیده مقاله

كشف معناي صحيح واژگان قرآني بر پايه اصول و قواعد لفظي و غيرلفظي استوار است. به‌كارگيري هر يك از اين اصول و قواعد، جايگاه و شرايط مشخصي دارد. «توجه به قرينه ارتكاز ذهني»، يكي از اين قواعد است كه در علم اصول از آن صحبت شده، ليكن گستره و كيفيت كاربست آن در فهم معناي واژگان قرآني به‌طور شايسته در مباحث علوم قرآني تبيين نشده است. اين امر، باعث شده تا مفسر و مترجم قرآني بر اساس ارتكاز ذهني، معنايي را براي آيه در نظر بگيرد كه گاه با سياق و مقصود آيه ناسازگاري دارد. براي اثبات اين مسئله، نوشتار حاضر به روش انتقادي- تحليلي، به دنبال يافتن پاسخ اين پرسش است كه نتيجه عدم توجه به جايگاه و لغزشگاه‌هاي ارتكاز ذهني در فهم معناي صحيح برخي واژگان قرآني چيست؟ به اين منظور، با تامل و واكاوي برخي استعمال‌ها و مشتقات (جمل، زنم، زوج و عصر) در تعدادي از آيات انتخابي قرآن، چگونگي اثرگذاري ارتكازات ذهني، مورد نقد قرار گرفت و اين نتيجه حاصل شد كه اگرچه ارتكاز به‌عنوان قرينه لُبّي كلام در تفسير و فهم آيات قرآني بسيار پركاربرد است؛ ولي گاه، مانعي است براي فهم صحيح واژگان قرآن. بر اين اساس لازم است با معيار قرار دادن تناسب بافتي و محتواي آيات، معناي اوليه غير مشهور اين واژگان، بر معناي ارتكازيشان ترجيح داده شود.