امكان‌سنجي استناد به هنجارهاي فرهنگي در تخفيف يا تغيير مجازات‌هاي مستوجب حد (از ديدگاه فقه اماميه، حقوق كيفري ايران و فقه حنفي)

چکیده مقاله

در جوامع كنوني با كنار هم قرارگرفتن فرهنگ‌هاي متفاوت و برخورد آن‌ها، استناد به هنجارهاي فرهنگي به‌عنوان نوعي دفاع در پرونده‌هاي كيفري اهميت يافته است. بر اين اساس متهمان با توجه به فرهنگ خود، سعي مي‌كنند تا از اين طريق اقدامات‌شان را توجيه كرده و مجازات را از خود ساقط نموده يا موجب تقليل و تخفيف آن شوند. باوجود فقدان انگيزه شريرانه در برخي جرايم، توجه به باورهاي فرهنگي نسل گذشته آن‌ها ‌تا جايي‌كه به رسميت شناخته نشده و موجب جرم‌زايي نشوند، تا حدي مطلوب به‌نظر مي‌رسد. بر همين اساس نظام‌هاي حقوقي بزرگ معمولاً چنين استنادهايي را در تعيين مجازات موثر مي‌دانند.علي‌رغم آن‌كه پژوهش‌هاي صورت‌گرفته حول اين موضوع در صوص نظام حقوق كيفري ايران چنين دفاعي را تنها در تعزيرات يافته‌اند، با اين‌حال پژوهش حاضر در پي پاسخ به اين پرسش است كه آيا مي‌توان از هنجارهاي فرهنگي به‌عنوان مبنايي براي تخفيف يا تغيير مجازات‌هاي مستوجب حد نيز استفاده كرد؟ يافته‌ها نشان مي‌دهد برخي از سازوكارهاي موجود در نظام احكام فقهي به اين مفهوم نزديك است. اين امر نشان‌گر آن است كه جرايم مستوجب حد نيز از زواياي گوناگون قابليت استناد به هنجارهاي فرهنگي را دارند. بدين ترتيب، مي‌توان تفسيري نوين و با رويكردي فرهنگي از اين بخش مهم احكام جزايي اسلام ارائه داد. اين مقاله همچنين تلاش كرده است تا به روش توصيفي تحليلي، در كنار بررسي ديدگاه فقه اماميه و حقوق كيفري ايران، از منظر فقه حنفي نيز به اين موضوع بپردازد تا نتايج جامع‌تري از پژوهش به‌دست آيد.