أبوعلی جبائی و مسأله گتیه

چکیده مقاله

ابوعلی جبائی، افزون بر سه شرط معروف «باور صادق موجه» برای معرفت، دو شرط دیگر آورده‌است: سلامت و نفی تناقض. شرط چهارم ناظر به «سلامتِ طریقِ رسیدنِ به باور» است و می‌توان آن را با نظریۀ اطمینان‌گرایان معاصر مرتبط دانست که بر «حصول باور بر اساس فرآیندهای قابل اطمینان» تأکید دارند. شرط پنجم، معادل «سازگاری» است که بخشی از دیدگاه انسجام‌گرایان معاصر است؛ اما سازگاری شرطی ضعیف‌تر از «صدق» است و به دلیل وجود این شرط قوی‌تر در تعریف ابوعلی جبائی، شرط «سازگاری» و «عدم تناقض» زاید به نظر می‌رسد. شرط پنجم تا حدی مطابقت با شرط «قابلیت الغاء» یا «نقض‌ناپذیری» دارد که لرر و پاکسون در دوران معاصر طرح کرده‌اند. ابوعلی جبائی هم‌چنین بر دیدگاه ابوهذیل علاف که بر «قابلیت دسترسی» تأکید می‌کرد اعتراض کرده‌است که «ممکن است کسی باوری داشته باشد اما استدلالی بر باورش نتواند بیاورد». تطابق دیدگاه جبائی با نظریات اطمینان‌گروی و نقض‌ناپذیری و همچنین اعتراض او بر ابوهذیل علاف نشانه‌هایی از قرار گرفتن او در اردوگاه برون‌گرایان است. این مقاله نشان می‌دهد کاویدنِ آثار و نظرات متکلمان مسلمان با رویکردهای جدید، نمایان‌کنندۀ مباحث بسیار غنی و خردورزی‌های قابل تحسین در این آثار است. این مباحث می‌تواند در برخی چالش‌های نوین معرفتی به کار آید.