تحليل بن مايه «خار سر ديوار» در غزليات صائب

چکیده مقاله

امروزه در مطالعات سبك‌شناختي و نيز نقد و تحليل آثار ادبي، بررسي بن‌مايه‌ها (موتيف‌ يا موتيو) از نظر بسامد و كاركرد آن‌ها، يكي از اركان مهم شناخت سبك و از ابزارهاي اصلي سنجش و نقد به شمار مي‌رود. در ميان سبك‌هاي شعر فارسي، سبك هندي و از بين شاعران سبك هندي، صائب در بهره‌گيري از بن‌مايه سرآمد است؛ به‌گونه‌اي كه اين امر، يكي از برجسته‌ترين خصايص سبك هندي و شعر صائب قلمداد مي‌شود. در اين جستار، منظور ما از بن‌مايه، واژگان، تركيب‌ها، تصويرها، عبارت‌هاي كليشه‌اي يا هر عنصر تكرارشونده‌اي است كه شاعر بر محور آن‌ها تصويرسازي، مضمون‌پردازي و ايجاد شبكۀ تداعي مي‌كند. «خار سر ديوار» از بن‌مايه‌هاي پركاربرد با بيش از نود بار تكرار در شعر صائب است. او بر اساس ويژگي‌ها و جنبه‌هاي مختلف اين بن‌مايه، مضامين و تصاوير متعدّد و متنوّعي آفريده كه در اين مقاله كوشيده‌ايم با روش توصيفي-تحليلي، خوشۀ خيال اين عنصر و تصويرگري صائب بر محور آن را تجزيه و تحليل و بررسي كنيم. دستاورد پژوهش، نشانگر آن است كه صائب به‌مدد قدرت تخيّل شگفت‌انگيزش، از منظرهاي متفاوت به يك پديدۀ واحد مي‌نگرد و در هر نگاه، معنايي تازه بر آن مي‌افزايد و مضموني نو مي‌آفريند.