ارزيابي كتاب هاي جغرافيايي اسلامي از ديدگاه زكريا بن محمد قزويني(د. ٦٨٢ ق)

چکیده مقاله

زكريا‌ بن‌محمد قزويني (نام و نسب درست او، زكريا ‌بن ‌محمد‌ بن ‌محمود است) (د.682ق) در آثارالبلاد و اخبارالعباد، نخستين اثر جغرافيايي مسلمانان كه پس از تشكيل و تثبيت دولت ايلخانان تاليف شده ، صرف نظر از اقتباسات بسياري كه بدون ذكر نام، از منابع مختلف كرده، از 12 اثر جغرافيايي، تاليف سده هاي چهارم تا ششم، با ذكر نام كتاب يا مولف، مطالبي را نقل كرده است. مسئله اصلي در اين پژوهش، آن است كه استفاده قزويني از منابع جغرافيايي پيشين، بر پايه چه ترجيحات و معيارها و در واقع، حاصل چه رويكردهايي بوده است؟مولفان اين مقاله، با استقصاي همه ارجاعات قزويني به منابع مذكور و مصرح خود و سنجش آنها با محتواي آن منابع، كوشيده اند پاسخي بدين مسئله بدهند. ازجمله يافته هاي اين پژوهش، آن است كه قزويني آگاهانه منابع و مطالب منابع را گزينش كرده و اين گزينش ها حاصل و نيز نشان نگرش او به جايگاه هر منبع بوده است. او خاصه آشنايي مستقيم و بلاواسطه جغرافيانويسان را از نشانه هاي اعتبار آثارشان مي شمرد و از همين رو، گزارش نويسندگان در باره زادگاه و پرورشگاه خود يا در مورد مسيرهاي سفرشان را معتبرتر از بقيه گزارش ها مي انگاشت.