نام‌ شناسي ميترا: ايزد هندو ايراني

چکیده مقاله

نام‌ شناسي در آغاز به عنوان يك دانش درزماني، به ريشه ‌شناسي نام‌ها مي‌پرداخت؛ اما به مرورزمان ، نقش عوامل فرازباني‌، مانند شرايط فرهنگي‌، اجتماعي‌، حقوقي و مذهبي نيز در آن مشخص گرديد . پژوهش حاضر بر اساس نام‌شناسي واژه‌ ميترا است. هدف، ريشه‌شناسي اين واژه در زبان‌هاي فارسي و هندي و بررسي درزماني كاربرد آن به عنوان اسم خاص و عام است. دگرگوني آوايي، واژگاني و معنايي «ميترا» در دوره‌هاي تحول زبان فارسي، به صورت تحليل كيفي انجام و با زبان سنسكريت و هندي مقايسه شد‌‌. نتايج نشان داد ايزد آريايي ميترا، از نظرجنس دستوري و زيست‌شناختي مذكر است؛ بدين‌ترتيب كاربرد شاخص«الهه» يا «ايزدبانو» براي نام اسطوره‌اي ميترا نادرست است‌‌. «ميترا» در ورود به دوره زبان‌هاي ايراني ميانه‌، بر اثر تحولات آوايي‌، تبديل به «مهر» ‌گرديده و معناي عام آن كه در دوره باستان، دوستي و پيمان بود‌، به خورشيد تعميم يافته‌است. «مهر» در زبان‌هاي ايراني ميانه و نو فارسي، در تركيب ساخت‌ نام‌ها تنوع زيادي دارد‌. بررسي نشان داد روش‌هاي ساخت‌واژه اسامي دوقسمتي در هند و ايران مشابه است. بعلاوه، عامل فرازباني مذهب در نام‌گذاري ميترا نشان داد كه در ايران معاصر و بين مسلمانان هند، ميترا نام دخترانه است؛ اما براي هندوها نام مشترك بين دختر و پسر است.