بررسي انگاره‌هاي تعليمي در كتاب «مُلستان» اثر ميرزا ابراهيم تفرشي (مدايح‌نگار) (تقليدي از گلستان سعدي)

چکیده مقاله

ميرزا ابراهيم‌خانِ تفرشي، معروف به مدايح‌ نگار كه گاهي از او با نام محمّدابراهيم ياد كرده‌اند، از منشيان معروف دورۀ ناصري است. از او، سه تذكرۀ مجديّه، تذكرۀ انجمن ناصري، تذكرۀ قدسيّه و نيز كتابي به نام مُلستان بر جاي مانده است. مدايح‌نگار، مُلستان را كه اثري تعليمي اخلاقي به شمار مي‌آيد، به تقليد از گلستان سعدي در سال 1310 در پنج ساغر و يك جرعه به زبان فارسي به رشتۀ تحرير درآورد. در مُلستان بارزترين مقوله‌هاي تعليمي به‌صورت نظم و نثر آمده است. اين جستار به روش تحليلي توصيفي مي‌كوشد با بررسي كتاب مُلستان ازنظر تعليمي مهم‌ترين درون‌مايه‌هاي ادبيات اندرزي را در اين اثر يافته است و به تحليل افكار و انديشه‌هاي اخلاقي مولّف بپردازد و به اين سوالات پاسخ دهد: شاخصه‌هايِ اخلاقي كتاب مُلستان كه براساسِ آن، اندرزهاي حكمي و تربيتي به نگارش درآمده است چيست؟ نويسنده از چه روش‌هايي براي بيان مفاهيم اخلاقي خود استفاده كرده است؟ آبشخور آموزه‌هاي تعليمي اين اثر چيست؟ ميزان تقليد يا نوآوري مصنّف در ارائۀ آموزه‌هاي تعليمي چگونه است؟ يافته‌هاي پژوهش گوياي آن است كه مدايح‌نگار با آوردن پنج ساغر (در حسن سلوك و عادات ملوك؛ اخلاق درويشان؛ در تفويض امور به ذات باري؛ در حمق و دانايي؛ در حكم و آداب) و يك جرعه كه مختصري از احوال مصنّف است با پيروي از گلستان سعدي با آوردن انگاره‌ها و مفاهيم بلند اخلاقي توانسته است قابليّت و صلاحيّت خود را در نگارشِ اثري بديع با نثري مسجّع و سرشار از صنايع ادبي و ممزوج از عبارات و اشعار عربي نشان دهد و لقبِ مدايح‌نگار را براي خود بامسما كند. استفاده از آيات و روايات، آوردن سخنان حكما و پادشاهان (به‌شكلي تلفيقي از چهره‌هاي متعلّق به سه تمدّن بزرگ دنياي كلاسيك ايران، يونان و اسلام)، به‌كارگيري ضرب‌المثل‌ها، استفاده از اشعار فارسي و عربي، بازنويسي برخي از حكايات گلستان سعدي از مهم‌ترين روش‌هاي مولّف در خلق اين اثر تعليمي است. مدايح‌نگار تقريباً نود و هشت آموزۀ تعليمي را به‌صورت‌هاي مختلف در كتاب خود آورده كه در آن ميان، ستايش خرد و دانايي و نكوهش حُمق و ناداني بيش از ديگر تعاليم گوشزد شده است.