سفارت و سفارت‌‌نامه‌‌نويسي در ايران و عثماني (با تاكيد بر سفارت‌‌نامۀ انوري افندي و ميرزا تقي‌‌خان)

چکیده مقاله

دولت‌ها پيش از استقرار سفراي مقيم در پايتخت‌‌ها، افرادي را به‌عنوان فرستاده (رسول، ايلچي، سفير) انتخاب و براي انجام ماموريتِ مشخص به‌عنوان سفارت به ممالك ديگر اعزام مي‌‌كردند. فرستادگان، شرح «سفر» و «سفارت» خود را به‌صورت مكتوب به دربار گزارش مي‌‌كردند. نوشته‌‌هاي ايلچيان اعزامي داراي دو بخش بود: شرح سفر/ سياحت و گزارش نحوۀ انجام ماموريت/ سفارت و نتايج آن. سفراي اعزامي، در كنار سفارت، سياحت هم مي‌‌كردند. پس، هدف اصلي سفارت بود، نه سياحت. چيزي كه دولت‌ها از سفراي اعزامي مطالبه مي‌‌كردند، انجام ماموريت و ارائۀ گزارش مكتوب آن بود. در بيشتر مواقع، مسئوليت نوشتن صورت‌‌مجالس مذاكرات، نامه‌‌ها و گزارش‌ها با منشيان و كاتبان چيره‌‌دست بود. مجموعۀ نوشته‌‌هاي سفراي اعزامي در حكم «سفارت‌‌نامه» بود. سفارت و سفارت‌‌نامه‌‌نويسي در ايران و عثماني، از مسائل مهم در حوزۀ تاريخ سياسي و ديپلماسي است. جُستار حاضر مي‌‌كوشد با گزارشي توصيفي، به موضوع فوق بپردازد و سويه‌‌هاي ناشناختۀ آن را به‌خوبي روشن نمايد. بنا به يافته‌‌هاي پژوهش، با وجود قدمت سفارت‌‌نامه‌‌نويسي در ايران، «سفارت‌‌نامه»ها به غلط ذيل «سفرنامه/ سياحت‌‌نامه»‌‌ تعريف شده است. همچنين «سفارت‌‌نامه‌‌پژوهي» مورد اعتنا نبوده و به‌تبع آن، مطالعات مربوط به «تاريخ ديپلماسي» نحيف مانده است؛ به دو دليل: عدم انتشار اسناد و مدارك اصيل مربوط به تاريخ مناسبات خارجي، به‌ويژه سفارت‌‌نامه‌‌هاي سفرا و ماموران اعزامي به ممالك ديگر و ديگر تلقي و برداشت نادرست «سفرنامه»اي از «سفارت‌‌نامه»‌‌ها.