بررسي تطبيقي گزارش‏‏‌‌هاي نمايندگان ايران و عثماني در مذاكرات ارزنة‏‏‌‌الروم (1259 1263ق)

چکیده مقاله

روابط ايران و عثماني، در طول سده‏‏‌‌هاي متمادي، بسيار پرفراز‏‏‌‌ونشيب و هميشه با جنگ و صلح توام بود. دو دولت در دوره‏‏‌‌هاي مختلف، براي پايان دادن به اختلاف‏‏‌‌ها، عهدنامه‏هاي متعددي بستند. آخرين و مهم‏ترين آنها كه پايه و اساس حل اختلاف دو كشور گرديد، عهدنامۀ ارزنة‏‌‌‏الروم بود. اين عهدنامه، بعد از حدود چهار سال مذاكره بين نمايندگان دو كشور، با وساطت نمايندگان روس و انگليس، در 16جمادي‏الثاني 1263/ 13 مه 1847، بسته شد. نمايندگان هر چهار دولتِ حاضر در مذاكرات، دولت‏هاي خود را پيوسته در جريان مذاكرات قرار مي‏دادند. مجموع گزارش‏هاي نمايندۀ ايران، ميرزا تقي‏خان، در آرشيو وزارت امور خارجه ايران موجود است. گزارش‏هاي نمايندۀ عثماني، انوري افندي، در كتابي به نام سفارتنامۀ ايران تدوين شده و نسخۀ خطي آن در كتابخانۀ سليمانيۀ اسلامبول موجود است. گزارش‏هاي مذكور، مخاطب را در جريان دقيق مذاكرات چهارجانبه، به‎ويژه مواضع، ادعاها، اختلاف‏ها و پيشنهادهاي نمايندگان دو دولت ايران و عثماني قرار مي‏دهد. همچنين، از خلال اين گزارش‏ها مي‏توان به مواضع نمايندگان روس و انگليس در اثناي مذاكرات پي برد. اين گزارش‏ها از منظر تاريخ سياسي و ديپلماسي داراي اهميت زيادي است. از اين رو، در جُستار حاضر، گزارش‏هاي نمايندگان ايران و عثماني به صورت تطبيقي بررسي و به اين پرسش‏ها پاسخ داده شده است: نمايندگان ايران و عثماني در گزارش‏هاي ارسالي خود تا چه ميزان مواضع يكديگر را به دولت‏هاي خود منعكس و منتقل كردند؟ نمايندگان دو دولت مزبور براي دفاع از مواضع خود چه روشي در پيش‏گرفتند؟ نمايندگان دو دولت چگونه از عهدۀ اثبات ادّعاهاي خود دربارۀ مناطق سرحدّي برآمدند؟