شناسایی و تحلیل الگوهای فشار تراز دریای بارش های سنگین و فراگیر فصل پاییز نیمه غربی ایران

چکیده مقاله

بارش‌هاي سيل‌آسا به دليل ناگهاني بودن آن خسارات سنگيني در بخش‌هاي مختلف تاسيسات زيربنايي، عمراني و كشاورزي براي مناطق مختلف كشورمان به‌ويژه مناطق پربارش به بار مي‌آورند. در پژوهش حاضر به شناسايي الگوهاي فشار تراز دريا و تحليل شرايط همديد و ترموديناميك روزهاي بارش ابرسنگين در نيمه غربي ايران پرداخته‌شده است. بدين منظور ابتدا با استفاده از داده‌هاي ايستگاه زميني و در نظر گرفتن دو شرط آستانه بارش بالاتر از صدك 98 درصد و فراگيري بيش از 50 درصد، 20 روز بارش ابرسنگين طي فصل پاييز دوره آماري 1991- 2019 استخراج شد. داده‌هاي فشار تراز دريا بر روي ياخته‌هايي 2/5 در2/5 درجه ي قوسي در 10 تا 70 درجه ي عرض شمالي و 0 تا 80 درجه ي طول شرقي از مركز جوي- اقيانوسي آمريكا (ncep/ncar) استخراج شدند. بر روي ماتريس هم پراش داده‌هاي فشار تراز دريا در 20 روز بارش ابرسنگين، تحليل خوشه‌اي با روش ادغام وارد انجام شد و بعد از تحليل چشمي در نهايت 3 الگوي همديد فشار هنگام رخداد بارش‌هاي ابرسنگين پاييزه در نيمه غربي كشور مشاهده شد. نتايج حاصل از تحليل همديدي نقشه‌ها نشان داد كه به هنگام رخداد بارش‌هاي ابرسنگين، در تراز دريا از يك‌سو با گسترش مراكز كم‌فشار از سمت جنوب درياي سرخ و شرق آفريقا، مديترانه، عرض‌هاي شمالي اقيانوس اطلس و اروپا و از سوي ديگر بانفوذ زبانه‌هايي از پرفشارهاي سرد مستقر بر روي سيبري، فلات تبت- هيماليا، اروپا و روسيه باعث شكل‌گيري مناطق جبهه‌زايي فعال و به تبع آن شيو فشاري شديد در خاورميانه و نيمه غربي ايران شده و منجر به رخداد روزهاي بارش ابرسنگين در منطقه موردمطالعه گرديده است. نتايج حاصل از تحليل نقشه‌هاي تركيبي وزش رطوبت و ارتفاع ژئوپتانسيل نشان داد كه با گسترش ناوه‌هاي عميق از عرض‌هاي فوقاني و نفوذ آن تا عرض‌هاي جنوبي و استقرار بر روي منابع رطوبتي شرايط را براي تزريق رطوبت در ترازهاي زيرين جو (1000 و 850 هكتوپاسكال) از منابع آبي عرب، عمان و خليج‌فارس و در ترازهاي مياني جو (700 و 500 هكتوپاسكال) با مداري شدن جريان‌هاي جوي از منابع آبي مديترانه و سرخ به سمت نيمه غربي كشور را فراهم كرده‌اند.