كاركرد تلقيني خواب و خيال در توجيهات حاكمان به جامعه در تاريخ‌نگاري دورۀ مغولان و تيموريان

چکیده مقاله

 پرداختن به خواب و خيال براي توجيه اعمال شاهان و حاكمان و تلقين آن‌ها به جامعه، در تاريخ‏نگاري ايران اهميت بسياري دارد. تحليل رويا و خيال يكي از رويكردهاي خوانش متن، يعني نشانه‌شناسي است. هدف اصلي اين خوانش‏ بازسازي كاركرد نظام‌هاي دلالت‌مند غيرزباني براي اعمال و رفتار حاكمان در تاريخ است. خواب و خيال از نشانه‌هاي معنايي مهم است و در تاريخ‌نويسي ايران جايگاه ويژه‌اي دارد. كاربست اين امر در منابع تاريخي و اعتناي اربابان قدرت به آن در دو محور قابل تشخيص است: مشروعيت‌بخشي و اعتباربخشي به اعمال و كردار شاهان. اهميت خواب و تعبير آن در قرآن كريم‌، روايات ديني و جريان تصوف نيز توجه مورخان را  به اين مقوله در جايگاه امري توجيه‌گر در برابر ادلۀ عيني و عقلي جلب مي‌كرد. اين امر در دوران مغولان و تيموريان با توجه به بروز بحران در مشروعيت ديني حاكمان از فراواني بيشتري برخوردار است. با رويكرد مذكور، اين سوالات قابل طرح است‏: علل بيان رويا و خيال در آثار مورخان دورۀ مغولان و تيموريان چيست؟ در نظر حكام اين دوره، خواب و خيال چه كاربري توجيهي و تلقيني‌اي براي جامعۀ ايران داشت؟ با اتكا به روش تحقيق تاريخي و بررسي شواهد اين نتايج حاصل شد: بيان خيال و رويا در تاريخ‌نگاري همواره وجود داشته است، اما در تاريخ‌ ميانۀ‌ ايران گستردگي بيشتري دارد. همچنين، خواب و خيال كاربري توجيهي براي تلقين خواست شاهان و امرا و مشروعيت‌بخشي حكومت به جامعۀ ايراني اين دوره داشته است.