نقد و تحليل فرم ‌شناسي دوازده بند محتشم كاشاني در بستر آشنايي ‌زدايي

چکیده مقاله

اين پژوهش با روش توصيفي - استشهادي و تحليل يافته‌ها، بر‌اساس نقد ادبي صورت‌ گرايانه، كاربرد ابزارهاي آشنايي ‌‌زدايي را در مرثيۀ محتشم كاشاني بررسي مي‌كند. در فرم‌شناسي اين مرثيه، هنرسازه‌هاي زباني و ادبي، به سلسله عواطفي مي‌پيوندد كه احساسات مخاطب را همراه با اعجاب و فراز و فرودهاي روحي برمي‌انگيزد. محتشم با موقعيت‌شناسي ادبي، استقلال فكري و آزادي تامل، به‌گزيني تركيبات و تنوع مضامين، جلوه‌هاي هنري كلام را ترسيم مي‌كند و با اين شگرد، زمينۀ دروني و معنوي شعر (عاطفه) را تقويت مي‌سازد. جريان عاطفي شعر از محور شخصي به محور اجتماعي سوق پيدا مي‌كند و كلام را از برش زمان و مكان معيّن فراتر مي‌برد كه همين موضوع سبب درهم‌شكستن مرز جغرافيايي كلام و بازگشت وحدت بندها به همان افق دايره‌وار عاشورا مي‌شود. از دلايل تاثيرگذاري شعر محتشم غير از مضمون، گره‌خوردگي عاطفه و تخيّل همراه با صورخيال و صناعات ادبي، الهام‌گيري طبيعي وزن شعر از نفس موضوع (واقعۀكربلا)، دقت در تحسين الفاظ و تجويد معاني (تكميل و نيكو‌گردانيدن معاني) است. پربسامدترين تصويرهاي هنري در اين مرثيه، استعاره و در مرتبۀ بعد، تشبيه است. عناصري كه براي ساختن تصاوير استعاري استفاده شده‌اند، عناصر طبيعي و جلوه‌هاي آن هستند و عناصر انساني در استعاره‌ها، از‌نظر بسامد بعد از عناصر طبيعي قرار ‌مي‌گيرند.