بازتاب افق افکار و مشرب حلّاج در طیف کلام و اشعار فخرالدین ‌عراقی (منصوریّات عراقی)

چکیده مقاله

اين جستار با هدف پي‌جويي جلوه‌هاي افكار حلّاج در كلام عراقي، به روش توصيفي - تحليلي و استشهادي، بررسي مي‌شود. محور افقي زندگي منصور حلّاج، نمايشگر سير زمان و محور عمودي آن، نمودار حوادث زندگي وي است. انديشه‌هاي حلّاج در بسياري از آثار ازجمله آثار عراقي جلوه‌گري مي‌كند. يافته‌هاي پژوهش حاكي از آن است كه عراقي با انسجام و استواري كلام، ژرفاي انديشه‌هاي عرفاني حلّاج را با پيوند اين دو محور در اشعارش به‌‌شكل متقارب و همگرا به تصوير مي‌كشد. نفوذ تعاليم حلّاج و صورت معاني و حقايق در كلام عراقي به‌‌گونه‌اي ا‌ست كه دو راس سخن عرفاني يعني؛ «وحدت وجود» و «سير نزول و صعود اسرار» با بي‌باكي و ابراز آن در كسوت عاشق و معشوق نمايان مي‌شود. عراقي جهان را نوعي دايرۀ هستي تلقي مي‌كند و با آمدن و رفتن انسان (قوس نزول و صعود)، مقام فنا (نقطۀ وحدت) را براي انسان ترسيم مي‌كند؛ اما در اين وادي با الگوبرداري از انديشۀ حلاج و ديگر عارفان (توجه به عشق عرفاني و گريز از منِ شخصي) و قالب رمزي و مبتني‌بر عرفان عاشقانه، وحدت وجود را به‌عنوان يكي از آموزه‌هاي اصلي عرفان نشان مي‌دهد.