سامان سياسي و زندگي كوچ‌ نشيني در ايران: از برآمدن افشاريان تا برافتادن قاجارها

چکیده مقاله

اين مقاله به بررسي تاثير سامان سياسي بر تحولات شيوۀ زندگي كوچ‌روي در ايران از دوران افشاريه تا اواخر قاجار مي‌پردازد. هدف اصلي، تبيين علل و زمينه‌هاي موثر بر فرازوفرود كوچ‌نشيني در دورۀ زماني تقريباً دويست سالۀ تاريخ معاصر ايران است. دهه‌هاي آغازين اين دوره با رشد چشمگير كوچ‌نشيني همراه بوده و دهه‌هاي پاياني به‌ويژه در اواخر دورۀ قاجار، به‌طور چشمگيري از زندگي كوچ‌روي كاسته شده و بر زندگي يكجانشيني افزوده مي‌شود. پرسش اصلي پژوهش اين است كه آيا كوچ‌روي در دورۀ مورد مطالعه بيشتر تحت‌تاثير عوامل جغرافيايي و محيطي بوده است يا اينكه عوامل سياسي و اجتماعي نقش تعيين‌كننده‌تري در رونق يا افول آن و گرايش كوچ‌نشينان به يكجانشيني داشته‌اند؟ فرضيه پژوهش بر نقش مسائل سياسي در آهنگ زندگي كوچ‌نشيني به يكجانشيني و برعكس آن تكيه دارد. روش پژوهش حاضر توصيفي - تحليلي و داده‌هاي آن ازطريق روش اسنادي گردآوري شده‌اند. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه اگرچه كوچ‌روي در نگاه اول انتخابي آگاهانه براي سازگاري با شرايط محيطي است؛ بااين‌حال، گسترش آن در دورۀ زماني مورد مطالعه بيشتر تحت‌تاثير عوامل سياسي و امنيتي بوده است. از يك‌سو، ضرورت فتوحات نظامي و نياز به ايجاد پايگاه‌هاي مستحكم در مناطق تازه ‌فتح‌شده، مهاجرت گروه‌هايي از مردم را به‌همراه داشت، از سوي ديگر، فشارهاي مالياتي و سياسي حكومت‌ها بر ساكنان يكجانشين، آنان را به‌سوي كوچ‌روي و جست‌وجوي مناطق امن‌تر سوق مي‌داد. در مقابل، ايجاد امنيت، ثبات سياسي، تداوم حكومت‌ها و گسترش بازرگاني، زمينه را براي رشد و توسعۀ زندگي يكجانشيني فراهم مي‌كرد. نتايج پژوهش نشان مي‌دهد كه در دورۀ افشاريه تا اوايل دورۀ قاجار، به‌دليل ناامني‌هاي گسترده و سياست‌هاي حكومتي، كوچ‌نشيني رو به افزايش گذاشت؛ اما در دهه‌هاي پاياني سده نوزدهم، با برقراري نسبي امنيت، گسترش ديوانسالاري، رشد بازرگاني برآمده از ادغام بازار ايران در نظام اقتصاد جهاني، تا حدي روند يكجانشيني و اسكان عشاير شتاب گرفت.