رهيافت «تجميع ظنون» در بررسي اسناد حديث، و نقدي بر مكتب رجالي محقق خويي (ره)

چکیده مقاله

يكي از مباني اساسي رجالي كه توسط فقيه گران ‌قدر شيعه، آيت‌الله خويي احيا و تقويت شد، مكتب رياضي و جزء‌نگر بوده، كه به بررسي منابع رجالي به‌صورت منفرد ‌پرداخته است. ليكن خلاهاي معرفتي قابل توجهي در اين روش به چشم مي‌خورد؛ ازجمله اينكه با اين رويكرد، بخش عظيمي از ميراث روايي گران‌بهاي شيعه، عملاً قابل استفاده نخواهد بود؛ چراكه دقت‌هاي موجود در اين سبك، موجب مي‌شود تا نتوان به وثاقت بسياري از افراد موجود در سلسلۀ اسناد اعتماد نمود. اين مشكل، بسياري از محققان بعدي را به يافتن راه برون‌رفت از اين مشكلات واداشته كه البته در اكثر موارد، قرين با موفقيت نبوده است. اين جستار، با روش تحليل مفهومي، گزاره‌اي و سيستمي، و با استفاده از مباني منطقي و عقلايي، و اصول مورد قبول فقهاي شيعه، به ارائۀ رهيافتي معتبر براي برون‌رفت از اين مشكلات پرداخته كه عبارت است از: «تراكم ظنون» يا «استدلال انباشتي». اين شيوۀ استدلالي، ضمن تحسين دقت‌هاي مكتب رياضي، رويكردي كل‌نگرانه داشته و با تجميع و توحيد ظنون حاصل از قرائن دالّ بر وثاقت يا ضعف يك راوي، امكان حصول علم يا اطمينان از تراكم ظنون را اثبات مي‌كند.