تحلیل درون مایه مقطع غزل (با بررسی درون مایه غزل های میرکرمانی، خواجوی کرمانی، عماد فقیه کرمانی و حافظ شیرازی)

چکیده مقاله

در این پژوهش مقطع غزل‌های چهار شاعر قرن هشتم؛ میرکرمانی، خواجوی کرمانی، عماد کرمانی و حافظ شیرازی بررسی می‌گردد تا هم کم و کیف درون‌مایه‌ی مقطع غزلیات این شاعران معلوم شود و هم ظرفیت معنایی مقطع غزل مشخص گردد. برای انجام این تحقیق از روش توصیفی- تحلیلی استفاده شده است؛ بدین منظور درون‌مایه‌ی تمام ابیات مقطع در دیوان غزلیات چهار شاعر استخراج و بررسی شد. نتایج تحقیق نشان داد که مقطع غزل جایگاهی برای ارائه‌ی درون‌مایه‌های متنوع غنایی و نیز مضامین غیرغنایی است؛ وجود درون‌مایه‌های واقع‌گرایانه ازجمله رندانه (که زیربنای آن انتقاد اجتماعی است)، مفاخره، مدح، یادکرد وطن و بیان احوال شخصی در مقطع غزل، ظرفیت‌های معنایی بیت پایانی غزل را می‌افزاید و باعث می‌شود که بیت مقطع در پژوهش‌های تاریخی، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی مدّ نظر قرار گیرد. همچنین نتیجه‌ی تحقیق نشان داد که بیت مقطع می‌تواند موضعی برای مضمون‌گرایی یا معناگرایی باشد؛ به‌طوری‌که شاعر مضمون‌پردازی چون میرکرمانی  در بیت مقطع نیز به بیان مضامین عاشقانه می‌پردازد، اما شاعر معناگرایی چون حافظ با رویکردی برون‌گرایانه، درباره‌ی خود (با مفاخره و بیان احوال شخصی)،  درباره‌ی دیگران (با مدح) و درباره‌ی جامعه ( با پند و انتقاد) سخن می‌گوید.