تحليل معناشناختي اسم «رحيم» در قرآن در پرتوِ نظريۀ تالمي(مطالعۀ موردپژوهانۀ سورۀ بقره)

چکیده مقاله

امروزه زبان‌شناسي شناختي يكي از دانش‌هاي سودمند در تبيين دقيق معاني ارزشمند نهفته در آيات قرآن كريم است. يكي از بحث‌هاي مهم اين حوزه، نظريۀ شكل و زمينه است كه توسط تالمي، زبان‌شناس مشهور آمريكايي، مطرح شده است. به‌كمك آن مي‌توان ارتباط معنايي ميان كلمات فواصل را با بافت آيات بررسي كرد و درك عميق‌تري دربارۀ آن‌ها به دست آورد. يكي از نام‌هاي برجستۀ الهي «رحيم» است كه بسامد بالايي در قرآن كريم دارد و در سورۀ بقره دوازده بار تكرار شده است. هم‌نشيني اين اسم با اسم‌هايي چون توّاب، غفور، رحمن و رووف و تاخر اسم رحيم از اسماي ديگر را مي‌توان در پرتوِ نظريۀ «شكل و زمينۀ» تالمي تحليل كرد. تحليل داده‌ها نشان مي‌دهد كه تكرار اسماي الهي در سايۀ تاثر از بافت هر آيه است و دلالت ويژۀ خود را دارد و ازسوي‌ديگر، طبق نظريۀ شناختي نشان‌دهندۀ اهميت جايگاه آن‌ها نسبت به يكديگر است. در اين ميان، اسم‌هاي مزدوج غفور و رحيم بيشترين تكرار را در سورۀ بقره داشته‌اند تا معناي آن‌ها در دل مومنان بيشتر تثبيت شود و بدانند كه رحمت پروردگار و مغفرت او فراگير است و همواره شامل حال بندگان مي‌شود و رحمانيت و تواب‌بودن و مغفرت و رافت الهي همه از منبع لايزال رحمت الهي سرچشمه مي‌گيرند. اگر اسماي الهي را زمينه تلقي كنيم و محتواي سوره را شكل در نظر بگيريم، در مي‌يابيم كه موضوعِ بيش از يك‌سوم آيات اين سوره حضور خداوند در زندگي است.